ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਲਤ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲੈਣ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਸਿਰਫ਼ ਡਿਟਾਕਸ, ਕਾਊਂਸਲਿੰਗ ਜਾਂ ਦਵਾਈਆਂ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸਰੀਰ ਤੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਨਸ਼ੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਤਬਾਹ ਹੋ ਚੁੱਕਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁੜ ਤਾਕਤ ਲਈ ਚੰਗੀ ਨੀਂਦ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਅੱਜ ਕਈ Nasha Mukti Kendras (ਨਸ਼ਾ ਮੁਕਤੀ ਕੇਂਦਰ) ਨੀਂਦ ਨੂੰ ਰੀਕਵਰੀ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਬਿਨਾਂ ਨੀਂਦ ਦੇ ਕੋਈ ਵੀ ਮਰੀਜ਼ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।
ਇਸ ਬਲੌਗ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਜਾਣਾਂਗੇ ਕਿ ਨੀਂਦ ਨਸ਼ਾ ਮੁਕਤੀ ਦੌਰਾਨ ਕਿਉਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ, ਨਸ਼ੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨੀਂਦ ਕਿਵੇਂ ਖਰਾਬ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਨੀਂਦ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਕੀ–ਕੀ ਤਰੀਕੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਨੀਂਦ ਕਿਉਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਨਸ਼ਾ ਮੁਕਤੀ ਦੌਰਾਨ?
ਨੀਂਦ ਸਰੀਰ ਤੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਹੀਲਿੰਗ ਹੈ। ਨਸ਼ਾ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਦਲਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ:
- ਦਿਮਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਰਸਾਇਣਿਕ ਬੇਲੈਂਸ ਬਿਗੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ
- ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਨ ਤੇ ਨਰਵਸ ਸਿਸਟਮ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ
- ਤਣਾਅ ਹਾਰਮੋਨ (ਕੋਰਟਿਸੋਲ) ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ
- ਸਰੀਰ ਥਕਾਵਟ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ
ਨੀਂਦ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਿਸਟਮ ਮੁੜ ਬੈਲੈਂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਨਸ਼ਾ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨੀਂਦ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?
1. ਅਲਕੋਹਲ (ਸ਼ਰਾਬ)
ਸ਼ਰਾਬ ਸੌਣ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਚੱਕਰ (REM Sleep) ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਰਾਬ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ:
- ਰਾਤ ਬਾਰ–ਬਾਰ ਜਾਗਣਾ
- ਡਰਾਉਣੇ ਸੁਪਨੇ
- ਘੰਮਣਾ
- ਸਵੇਰੇ ਥੱਕਾਵਟ
ਆਮ ਗੱਲ ਹੈ।
2. ਡਰੱਗਜ਼ (Cocaine, Heroin, Ice, etc.)
ਇਹ ਦਵਾਈਆਂ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੇ ਨੀਂਦ ਵਾਲੇ ਹਾਰਮੋਨ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ:
- ਬੇਚੈਨੀ
- ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਉਣਾ
- ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਨ ਤੇਜ਼ ਹੋਣਾ
ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ।
3. ਸਿਗਰਟ ਤੇ ਨਿਕੋਟੀਨ
ਨਿਕੋਟੀਨ ਦਿਮਾਗ਼ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਐਕਟਿਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਕਰਕੇ ਨਿਕੋਟੀਨ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ:
- ਸੌਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਿਲ
- ਚਿੜਚਿੜਾਪਣ
- ਅਧੂਰੀ ਨੀਂਦ
ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਖਰਾਬ ਨੀਂਦ ਦਾ ਨਸ਼ਾ ਮੁਕਤੀ ’ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ
ਜੇ ਕਿਸੇ ਮਰੀਜ਼ ਦੀ ਨੀਂਦ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਰੀਕਵਰੀ ਬਹੁਤ ਧੀਮੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
1. ਚਿੜਚਿੜਾਪਣ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ
ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀਕ ਸੰਤੁਲਨ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
2. ਰਿਲਾਪਸ (ਮੁੜ ਨਸ਼ਾ ਕਰਨ ਦਾ ਖਤਰਾ) ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ
ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਣਾਅ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮੁੜ ਨਸ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
3. ਇੱਕਾਗਰਤਾ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ
ਕਾਊਂਸਲਿੰਗ ਤੇ ਥੇਰੇਪੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਘਟਦਾ ਹੈ।
4. ਦਿਲ ਤੇ ਦਿਮਾਗ਼ ’ਤੇ ਬੋਝ ਵੱਧਦਾ ਹੈ
ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨੁਕਸਾਨਦાયક ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਚੰਗੀ ਨੀਂਦ ਕਿਉਂ ਰਿਕਵਰੀ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ?
ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ 7–8 ਘੰਟੇ ਦੀ ਸਹੀ ਨੀਂਦ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ:
- ਦਿਮਾਗ਼ ਦਾ ਕੇਮੀਕਲ ਬੈਲੈਂਸ ਠੀਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ
- ਮੂਡ ਸੁਧਰਦਾ ਹੈ
- ਤਣਾਅ ਘਟਦਾ ਹੈ
- ਹਾਰਮੋਨ ਸਥਿਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ
- craving (ਲਾਲਸਾ) ਘਟਦੀ ਹੈ
- ਸਰੀਰ ਦੀ energy ਵਧਦੀ ਹੈ
- ਮਨਸ਼ਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ
ਚੰਗੀ ਨੀਂਦ = ਤੇਜ਼ ਰੀਕਵਰੀ।
ਨਸ਼ਾ ਮੁਕਤੀ ਕੇਂਦਰ ਨੀਂਦ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਣ ਲਈ ਕੀ ਕਰਦੇ ਹਨ?
1. ਰਿਲੈਕਸੇਸ਼ਨ ਥੇਰੇਪੀ
ਜਿਵੇਂ:
- Breathing exercises
- Progressive muscle relaxation
- Sound therapy
- Aromatherapy
ਇਹ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
2. ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀਕ ਕਾਊਂਸਲਿੰਗ
ਨੀਂਦ ਖਰਾਬ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ:
- ਚਿੰਤਾ
- ਡਰ
- ਤਣਾਅ
- ਡਿਪ੍ਰੈਸ਼ਨ
ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਕਾਊਂਸਲਿੰਗ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਜੜ ਤੋਂ ਠੀਕ ਕਰਦੀ ਹੈ।
3. Medication (ਕੇਵਲ ਜਦੋਂ ਲੋੜ ਹੋਵੇ)
ਡਾਕਟਰ ਹਲਕੀ ਨੀਂਦ ਦੀ ਦਵਾਈਆਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਆਦਤ ਬਣਨ ਵਾਲੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਨਹੀਂ।
4. ਯੋਗ ਤੇ ਧਿਆਨ (Meditation)
ਯੋਗ:
- ਦਿਮਾਗ਼ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ
- ਸਾਹ ਲੈਣ ਦੀ ਗਤੀ ਠੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ
- ਸਰੀਰ ਦੇ ਤਣਾਅ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ
ਧਿਆਨ:
- Anxiety ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ
- ਦਿਮਾਗ਼ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ
- Cravings ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ
5. ਨੀਂਦ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰੁਟੀਨ ਬਣਾਉਣਾ (Sleep Hygiene)
ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ:
- ਫੋਨ ਬਿਨਾਂ ਸੌਣਾ
- ਰਾਤ 10 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੌਣਾ
- ਕੈਫੀਨ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ
- ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਬਿਸਤਰ
- ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਹਲਕੀ ਰੌਸ਼ਨੀ
ਨੀਂਦ ਸੁਧਾਰਣ ਵਾਸਤੇ ਘਰੇਲੂ ਤਰੀਕੇ
1. ਗੁੰਮ ਭਗਤ ਵਾਲਾ ਦੁੱਧ (Turmeric milk)
ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
2. ਹਲਕੀ ਮਾਲਿਸ
ਤਣਾਅ ਘਟਦਾ ਹੈ।
3. ਥੋੜ੍ਹੀ ਵਾਕ (10–15 ਮਿੰਟ)
ਹਜ਼ਮ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਤੇ ਨੀਂਦ ਸੁਧਾਰਦੀ ਹੈ।
4. ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾਉਣਾ
ਦਿਮਾਗ਼ ਨੂੰ ਸਿਗਨਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੌਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ।
5. ਚੈਮੋਮਾਈਲ ਚਾਹ
ਕੁਦਰਤੀ ਨੀਂਦ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਚਾਹ।
ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ
- ਸੌਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੋਬਾਈਲ ਵਰਤਣਾ
- ਕੈਫੀਨ ਪੀਣਾ
- ਦੇਰ ਰਾਤ ਤਕ ਜਾਗਣਾ
- ਬਹੁਤ ਭਾਰਾ ਖਾਣਾ
- ਸੌਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਕਰਾਰ ਜਾਂ ਤਣਾਅ
ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਾਰਨ ਨੀਂਦ ਨੂੰ ਖਰਾਬ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਰਿਲਾਪਸ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਨੀਂਦ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਭੂਮਿਕਾ
ਜੇ ਮਰੀਜ਼ ਦੀ ਨੀਂਦ ਠੀਕ ਹੈ, ਤਾਂ:
- craving ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ
- ਦਿਮਾਗ਼ ਸਾਫ਼ ਸੋਚਦਾ ਹੈ
- ਫ਼ੈਸਲੇ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਧਦੀ ਹੈ
- ਆਤਮ-ਨਿਯੰਤਰਣ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ
- ਤਣਾਅ ਘਟਦਾ ਹੈ
ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਾਰਨ relapse ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਅੰਤਿਮ ਵਿਚਾਰ
ਨੀਂਦ ਨਸ਼ਾ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।
ਜਿੰਨੀ ਚੰਗੀ ਨੀਂਦ ਮਿਲੇਗੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੇਜ਼ ਰੀਕਵਰੀ ਹੋਵੇਗੀ।
ਚੰਗੀ ਨੀਂਦ:
- ਦਿਮਾਗ਼ ਨੂੰ ਰੀਸਟ ਕਰਦੀ ਹੈ
- ਹਾਰਮੋਨ ਸਥਿਰ ਕਰਦੀ ਹੈ
- ਤਣਾਅ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ
- cravings ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਦੀ ਹੈ
- ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਤਾਕਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ
ਕੋਈ ਵੀ ਨਸ਼ਾ ਛੱਡਣ ਵਾਲਾ ਮਰੀਜ਼ ਜੇ ਆਪਣੀ ਨੀਂਦ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮੁੜ ਸਹੀ ਪਟੜੀ ’ਤੇ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ।